Profesyonel olarak yollarımızı ayırdığımız bazı kişiler tarafından , son günlerde , Türkiye–Çin Dostluk Vakfı ile vakıf bünyesinde faaliyet gösteren Yeni Dünya Araştırmaları Merkezi’nin (YDAM) kapandığı yönünde gerçeği yansıtmayan bildirimlerde bulunulduğu öğrenilmiştir.

Vakfımız’ın ve YDAM’ın faaliyetlerine son verilmesi veya kapatılması söz konusu değildir.

2009 yılında kurulan Türkiye–Çin Dostluk Vakfı ile 2025 yılında kurulan Yeni Dünya Araştırmaları Merkezi , kurumsal yapılarını daha da güçlendirerek faaliyetlerini kesintisiz biçimde sürdürmektedir.

Bilgilerinize saygıyla sunarız.

TÜRKİYE–ÇİN DOSTLUK VAKFI

📌 Bu Bölümde Neler Var?

• Zhaosu Sulak Alanı ve Tianma Kültür Parkı: Nehrin sularını sıçratarak koşan yılkı atlarını besleme deneyimi ve Sincan'ın binlerce yıllık "Cennet Atları" kültürüne tanıklık. (Emekli Amiral Türker Ertürk'ün değerlendirmeleriyle)

• Dünyaca Ünlü At Parkı: Farklı ülkelerden özel at ırklarının koruma altına alındığı merkezde, biniciliğin bir yaşam biçimi olduğunu kanıtlayan nefes kesici akrobasi gösterileri.

• Altı Yıldız Caddesi ve Akordeon Müzesi: 1930'larda altıgen düzende inşa edilen tarihi mahallenin çok kültürlü dokusu ve Halk Kültür Sergisi Salonu'nda yer alan devasa akordeon koleksiyonu.

• Kültürel Mozaik ve Kapanış Temasları: Milli Halk Delegesinin sunduğu özel gösteride farklı etnik kimliklerin oluşturduğu gurur tablosu (Gazeteci Zeynel Lüle'nin izlenimleriyle) ve Sincan Uygur Özerk Bölgesi Halk Kongresi Daimi Komitesi Başkan Yardımcısı Mamtimin Kadir ile yapılan verimli görüşme.

Çin'in batıya açılan kapısı Sincan'ın entegrasyon ve kalkınma vizyonunu yerinde gözlemlediğimiz bu unutulmaz yolculuğun sonuna geldik. Ben Abdülkerim Yaşar; 6 gün boyunca Xinjiang izlenimlerimizi paylaştığımız bu serüvende bizlere eşlik ettiğiniz için teşekkür ederim. Hoşça kalın!

📌 Bu Bölümde Neler Var?

• İli Havzası ve Yining'in Dokusu: Uygur, Kazak, Hui, Moğol ve Han kültürlerinin muazzam bir uyumla harmanlandığı, Sincan'ın yemyeşil doğasıyla parlayan "bahçe şehri" Yining'e genel bir bakış.

• Lijie Caddesi: Şehrin tarihi dokusunu ve yerel kültürünü yansıtan, birbirinden ilginç dükkânlarıyla Yining'in renkli ve hareketli kalbi.

• Kalajun Yaylası ve Yurt Çadırları: 3000 metre rakımda, zümrüt yeşili bozkırların heybetli dağlarla kucaklaştığı noktada sıcak bir yöresel karşılama ve göçebe kültürünün simgesi geleneksel çadırlarına misafirlik.

• Kalajun Müzesi: Lalenin anavatanı olan bu bereketli topraklardaki 33 farklı lale çeşidini ve bölgenin zengin ekosistemini keşfettiğimiz bilgilendirici tur.

• Gün Sonu Değerlendirmeleri: Kalajun'un muhteşem manzarası eşliğinde doğanın tadını çıkarırken, Gazeteciler Mustafa Kemal Erdemol ve Özlem Gürses'in geziye dair özel izlenimleri.

Kalajun'un tertemiz havası ve görsel şöleni eşliğinde bitirdiğimiz bu keyifli günün ardından, bir sonraki bölümde Yining'in saklı güzelliklerini keşfetmeye devam edeceğiz. İyi seyirler!

📌 Bu Bölümde Neler Var?

• Xiang Fei Parkı ve Kültürel Şölen: Çing Hanedanlığı İmparatoru Qianlong'un efsanevi Uygur eşi "Xiangfei" anısına tasarlanan parkta görkemli karşılama seremonisi, yöresel müzikler ve renkli halk dansları.

• Apak Hoca Türbesi: 17. yüzyılda inşa edilen; yeşil ve mavi sırlı çinileri, ince işlemeli minareleri ve "Kokulu Cariye" efsanesiyle Orta Asya İslam mimarisinin en zarif örneklerinden biri.

• Kaşgar Sincan Pilot Serbest Ticaret Bölgesi: Türkiye'nin 'Orta Koridor' vizyonuyla doğrudan örtüşen, 8 ülkeye sınırı bulunan ve gümrük, üretim, lojistik operasyonlarını tek çatı altında birleştiren yüksek teknolojili ticaret üssü.

• Xibe (Şibe) Antik Kenti: Çing Hanedanlığı döneminde sınırları korumak için zorlu bir göç yolculuğuyla bölgeye yerleşen Xibe halkının kültürü, tarım aletleri ve keyifli okçuluk deneyimimiz.

• Saixi Gölü: Yining'de günün yorgunluğunu attığımız, el değmemiş doğasıyla adeta bir kartpostalı andıran o huzur dolu durak.

Saixi Gölü'nün dingin manzarası eşliğinde tamamladığımız bu yoğun günün ardından, beşinci günde Yining'in gizli kalmış güzelliklerini keşfetmeye devam edeceğiz. İyi seyirler!

Kuruluşunun 70. yılını tamamlayan Sincan Uygur Özerk Bölgesi Çin’in batıya açılan ticaret ve turizm kapısı olarak değerlendiriliyor. Ülkenin stratejik kesişme noktasındaki bölge, Şi Cinping yönetiminin "Kuşak ve Yol" girişiminin önemli ayaklarından. Bu nedenle de Çin hükümetinin 14. Beş Yıllık Plan'ı kapsamında özel yatırım politikalarının adreslerinden biri.

Gezimizin ilk durağı Sincan Uygur Bölgesi’nin başkenti Urumçi oldu. Çin Dayanışma Vakfı kurucusu ve başkanı Hasan Çapan ve başkan yardımcısı Eda Lermi'nin de eşlik ettiği gezinin diğer durakları ise Kaşgar (Kashi) ve İli'ydi (Yining).

KÜLTÜR VE TURİZM

Urumçi, bölgenin başkenti olmasının dışında en büyük ticaret ve yatırım merkezi. Kaşgar eski şehri geleneksel Uygur mimarisi, dar sokaklar, avlulu evler ve el sanatlarıyla şehrin en karakteristik bölgesi. Yine Kaşgar’da Çin’in en büyük camilerinden İd Kah Cami ve Afak Hoca (Abakh Hoja) Türbesi ziyaret edilebiliyor. 2 bin yılı aşkın tarihiyle Kazak Özerk Kentinin idari merkezi İli (Yining), kültür ve turizmde öne çıkıyor.

Kazak Özerk kentinde bulunan Tekes ilçesi Kazakların yoğunluklu olarak yaşadığı, Tanrı Dağları’nın (Tian Shan) bulunduğu, at yetiştiriciliği ve atlı sporlarla bilinen, kent planlaması ve turizmiyle tanınan bir şehir. Eski Daoist Çin inancına dayanan sekizgen, on altıgen şeklinde dışa doğru planlamasıyla ünlü kentte hiç trafik ışığı bulunmuyor.

Doğal güzelliklerin ve kültürün korunduğu Tekes, geleneksel müzik, dans, tatlarıyla ilgi çekici. En yüksek kısımları 2 bin metreyi aşan, 2 bin 800 kilometrekare genişliğindeki Kalajun Vadisi dünyanın en çekici manzaralarından birini sunuyor.

Ziyaretimiz çerçevesinde Sincan Uygur Özerk Bölgesi Halk Kongresi Başkan Yardımcısı Mantimin Kadir, Çin Komünist Partisi (ÇKP) Sincan Uygur Özerk Bölgesi Komitesi Birleşik Cephe Çalışma Dairesi Başkan Yardımcısı Su Xiangdong, Sincan Uygur Özerk Bölgesi Halk Kongresi Etnik İşler Din İşleri Dış İlişkiler Direktörü Ma Jian ve ÇKP Sincan Uygur Özerk Bölgesi Dış İlişkiler Ofis Direktörü Xui Guixiang ile de bir araya geliyoruz.

Geçmişte terör saldırılarıyla anılan Sincan Uygur bölgesi aynı zamanda BM başta olmak üzere uluslararası örgütlerin Uygur Türklerine yönelik ağır insan hakları ihlallerine ilişkin raporlarının, Pekin'e sert tepkilerinin de merkezinde olmasıyla biliniyor. Pekin yönetimi suçlamaları reddediyor, radikal İslamcı terör örgütlerine karşı mücadele ettiklerini savunuyor. Urumçi’de "Sincan Terörle Mücadele ve Radikalleşmeden Arındırma Sergisi"nde terör saldırılarında kullanılan silahlar, bıçaklar, el yapımı bombalar, yaşamlarını yitirenlerin fotoğrafları sergileniyor.

56 farklı etnik grubun yaşadığı bölgede en kalabalık grup Uygur Türkleri. Uygur Türklerinin yanı sıra Kazakların yaşadığı İli Kazak Özerk Yönetimi (Yining) bulunuyor. Konuştuğumuz yetkililer Çin hükümetinin bölgedeki kültür çeşitliliğini korumayı hedeflediğini söylüyor. Sincan Uygur Özerk Bölgesi'nin Başkan Yardımcısı Mamtimin Kadir'in, Müslüman Uygur Türklerine yönelik baskılara ilişkin tepkilere yanıtı ise şöyle: "Biz Çin’de yaşayanları ırkına, dinine göre ayırmıyoruz. En önemli şey herkesin eşit ve uyumlu yaşayabilmesi. Bir grubun eylemleri diğerlerini rahatsız ediyorsa buna müdahale etmek zorundayız. Anayasamız herkese eşit haklar tanıyor, inandığı dini özgürce yaşamasını sağlıyor. Ama aşırılıkçı hareket ve eylemleri herkesin bir arada güvende yaşayabilmesi için engellemeliyiz.”

EKONOMİK-TEKNOLOJİK KALKINMA

Bölgedeki ekonomik-teknolojik kalkınma Çin hükümetinin bölgesel güvenlik stratejisinin en önemli parçası. Konuştuğumuz yetkililerin aktardığına göre; 2025 yılında Çin’in genelinde yatırım artış oranı yüzde 2.4 olurken, Sincan Uygur Özerk Bölgesi’nde bu oran yüzde 9.8. Dış ticaret hacmi ülke genelinde yıllık ortalama yüzde 7,1, Sincan’da ise yüzde 28.5 oranında büyümüş.

8 farklı ülkeye sınırı bulunan Sincan, Pekin yönetimi için uluslararası ticaret açısından da büyük önem taşıyor. Çin’in Kuşak ve Yol Girişimi kapsamında 2023 yılında, Sincan Pilot Serbest Ticaret Bölgesi faaliyete geçti; Urumçi, Kaşgar ve Horgos da bu pilot serbest ticaret bölgesinin üç alt sahası konumunda. Bu merkezler Sincan’ı Çin’in batıya açılan ticaret kapısı haline getirmeyi planlıyor. Kaşgar’da 2023 yılında kurulan serbest ticaret bölgesi de ziyaret duraklarımızdan oldu.

Çin burada tarım ürünlerinin işlenmesini, tekstil ve hazır giyim üretimini, elektronik ürün montajını, uluslararası lojistiği, sınır ötesi e-ticareti geliştirmeyi hedefliyor. Kaşgar Orta Asya ve Güney Asya pazarlarına bağlanan bir işleme ve dağıtım merkezi yapılmak isteniyor. Yetkililerin aktardığına göre, 2025'te Sincan Pilot Serbest Ticaret Bölgesi’nin dış ticaret hacmi bir önceki döneme göre yüzde %19,9 artışla, 520,37 milyar yuan olurken Kaşgar ise Sincan Bölgesi’nin en büyük ticaret hacmine sahip ikinci kenti haline gelmiş.

Sincan Uygur Özerk Bölgesi’nin ihracatında son yıllarda belirgin bir dönüşüm var. Çin Devlet Konseyi Enformasyon Ofisi’nin verilerine göre; geleneksel tarım ve tekstil ürünlerinin yanına makine, elektrik-elektronik, otomotiv ve yeni enerji ürünleri ekleniyor. 2025 yılında; makine ve elektrikli ürünlerin ihracatı yüzde 40.7, tarım ürünlerinin ihracatı yüzde 25.4, yeni enerji ürünlerinin ihracatı yüzde 73, otomobil ve otomotiv parçaları ihracatı yüzde 16.7 artış gösterdi.

TÜRKİYE İLE TİCARET ARTIŞI

Pekin yönetimi, Sincan ve Türkiye arasındaki ticari ve kültürel ilişkilerin geliştirilmesi de hedefliyor. Yetkililerin aktardığı verilere göre 2025 yılında Türkiye ile Sincan arasındaki ticaret hacmi 378 milyon dolara ulaştı ve bir önceki yıla göre yüzde 130.5 arttı. Ekonomik ilişkilerin yanı sıra Xinjiang Üniversitesi, Kaşgar Üniversitesi gibi kurumlar Türkiye’deki üniversitelerle öğrenci değişimi, ortak eğitim ve akademik kaynak paylaşımı alanlarında iş birliği yapıyor.

"ÇİN TARZI MODERNLEŞME"

Bölgede pek çok müze ve tanıtım merkezinde “Çin tarzı modernleşme” ifadesi dikkat çekiyor. Bu kavramın ne ifade ettiği sorulan ÇKP temsilcisi şu görüşlerini dile getiriyor: “Çin tarzı modernleşme tüm bölgeleri aynı düzeyde kalkındırmayı hedefleyen ve kalkınmanın getireceği refahı halkın yararı için kullanan bir anlayışı tanımlıyor. Örneğin ABD gelişmiş bir ülke ancak bu kendi halklarına dokunmayan diğer ülkelere odaklanan bir kalkınma. Çin ilk önce kendi halkını, Çin’de yaşayan tüm halkları kalkındırmaya ve iç pazara önem verir. Çin kazan-kazan politikası izler ve barışı bozmaz, bu yüzden özel. Bir ülke çok gelişmiş olsa bile diğer ülkelerin iç işlerine karışmadan yalnızca işbirliği yapabilir. Böyle bir yol da var. Her gelişen ülke Amerika gibi dış politika izlemeyebilir. Dünyaya yeni bir model göstermek istiyoruz. Çin kadar yüksek nüfuslu bir ülke bu tarzı hayata geçirebildiyse tüm dünya yapabilir. Çin’in yüzölçümü çok büyük, her bölgenin aynı anda gelişememesi anlaşılabilir. Sincan’ın gelişebilmesi için diğer gelişmiş eyaletler burayı destekliyor.”

📌 Bu Bölümde Neler Var?

• Geleneksel Köyler ve Porselen Sanatı: Balkabağı Sokağı'nda bizi karşılayan renkli gösteriler ve Yengisar'ın usta ellerinden çıkan, tamamen el işçiliğiyle üretilmiş zarif çömlekler. (Gazeteci Şükrü Küçükşahin'in yorumlarıyla)

• Yengisar Bıçağı Köyü ve Davaz Gösterisi: Sedef, kemik ve gümüş işlemeleriyle yüzyıllık bir geleneği yansıtan meşhur Yengisar bıçakları ve yaşları 8 ile 15 arasında değişen çocukların metrelerce yüksekte sergilediği nefes kesici "Davaz" (ip üstünde akrobasi) performansı. (Akademisyen Cangül Örnek'in değerlendirmesiyle)

• Geleneksel Çin Tıbbı Hastanesi: "Uzun yaşam diyarı" Shule'de (Şulı) bulunan, güney Sincan'ın en büyük rehabilitasyon merkezini barındıran bu tesiste; şifalı otlar, yalnızca nabız dinleyerek konulan teşhisler, akupunktur ve Tai Chi egzersizleri.

• Kırsal Kalkınma ve Jiangguoguo Şirketi: Bölgenin meşhur ceviz, badem ve kuru meyvelerinin uluslararası standartlarda işlenip dünyaya açıldığı üretim tesisine ziyaret ve Emekli Amiral Türker Ertürk'ün gezimize dair genel değerlendirmeleri.

Kaşgar'daki dolu dolu geçen üçüncü günümüzü burada noktalıyoruz. Bir sonraki bölümde Kaşgar'ın gizli kalmış köşelerini keşfetmeye devam edecek ve ardından rotamızı İli Kazak Özerk İli'nin merkezi Yining'e çevireceğiz. İyi seyirler!

📌 Bu Bölümde Neler Var?

• Eski Şehir Koruma ve Yönetim Anı Salonu: Eski Kaşgar'ın maketleri üzerinden geçmişe yolculuk. Toprak evlerin yağmur ve deprem karşısındaki kırılganlığı ile 2010 yılında 8 bakanlığın ortaklığıyla başlatılan 1 milyar dolarlık dev restorasyon projesinin detayları. (Gazeteci Bülent Aydemir'in değerlendirmeleriyle)

• Tarihi İydgah Camii: 15. yüzyıldan günümüze uzanan, sarı tuğlalı görkemli girişi ve huzur veren yeşil kubbeleriyle Kaşgar'ın dini ve sosyal hayatının merkezi olan sembolik yapı. (Gazeteci İsmail Saymaz'ın yorumlarıyla)

• Kaşgar Antik Kenti ve Sokakları: Tarihin izini sürdüğümüz antik kent sokakları, renkli dükkânlar ve bakırcılar çarşısının o eşsiz ritmi. (Gazeteciler İrem Karataş ve Zeynel Lüle'nin izlenimleriyle)

Kaşgar'ın ruhunu doyasıya hissettiğimiz bu renkli günün ardından, 3. günde de bu eşsiz şehri keşfetmeye devam edeceğiz. İyi seyirler!

📌 Bu Bölümde Neler Var?

Urumçi’ye Varış: Asya'nın önemli aktarma noktalarından Tianshan Uluslararası Havalimanı ve şehrin şaşırtıcı derecede modern, temiz ve düzenli yapısı.

70. Yıldönümü Sergisi: 1955'ten günümüze Xinjiang'ın tarihi gelişimi, Demokratik Toprak Reformu, bölgede üretilen ilk traktör ve zorlu yol inşaatlarının fedakar hikayeleri.

Terörle ve Aşırıcılıkla Mücadele Müzesi: 1,66 milyon kilometrekarelik coğrafyanın jeopolitik önemi, geçmiş yıllarda yaşanan güvenlik sorunları ve Gazeteci Murat Taylan’ın değerlendirmeleri.

Urumçi Büyük Pazarı: Günü keyifle noktaladığımız, kültürel çeşitliliğin ve renkli dokunun kalbi olan o meşhur pazar.

Bir sonraki bölümde tarihi Kaşgar şehrinde görüşmek üzere... İyi seyirler!

Bu ziyaret, yalnızca bilgi edinmeyi değil, aynı zamanda iki ülke gençliği arasında kalıcı dostluk ve iş birliği köprüleri kurmayı hedeflemektedir. Elde edilen gözlemler ve raporlar, web sitemiz ve sosyal medya kanallarımız üzerinden kamuoyuyla paylaşılacaktır.

Türkiye’de faal olan “Doğu Türkistan” örgütlenmesinin eskiye dayanan bir tarihi var: Bu grup, Soğuk Savaş yıllarında ABD ile doğrudan bağlantılı olarak çalışan anti-komünist bir şebeke şeklinde örgütlendi. Başında CIA için çalışan Özbek kökenli Ruzi Nazar ve çevresinin bulunduğu grup, ABD nezdinde “Doğu Türkistan mücadelesi”nin destek bulması için çalışmış; ABD’nin de desteğiyle Türkiye’yi bu başlıkta bir propaganda ve insan geçişi rotası haline getirmeyi amaçlayan bir dizi faaliyet yürütmüştü. Bugün hâlâ aynı şebekenin kalıntıları varlıklarını sürdürüyor.

ABD ile bağlantılarını ilk aşamada Ruzi Nazar’ın kurduğu bu grup, Batılı radyo istasyonlarının o sırada Sovyetler Birliği’nin ve Çin’in parçası olan Orta Asya Türklerine yönelik anti-komünist yayıncılığına da içerik üretiyordu. Aynı grup, dünyada 1950’lerden itibaren yaygınlaştırılmaya çalışılan “esir milletler” retoriğini Türkiye gibi ülkelerde de yaymak için çalışıyordu. “Esir milletler”, İkinci Dünya Savaşı sonrası Batılı emperyalist ülkelerin egemenliğine karşı yükselen anti-sömürgeci siyasetin yarattığı etkiyi anti-komünizm lehine sömürmek amacıyla geliştirilmiş bir ifadeydi. Böylece özellikle Sovyetler Birliği’nin parçası olan Orta Asya topraklarına sömürge statüsü verilmesi için uluslararası alanda propaganda yapılıyordu.

Türkiye’deki şebekenin kurduğu bağlantılar sayesinde Orta Asya’dan çıkan anti-komünist milliyetçi isimler, Batı ile -özellikle de ABD ile- temasa geçebiliyordu. ABD’ye mülteci olarak kabul edilen bu kişiler, orada “Doğu Türkistan” lehine lobi faaliyetleri yürütüyorlardı.

Yıllar önce tesadüf eseri, Washington DC’de araştırmacı olarak bulunduğum sırada bu grupla karşılaşmış; ABD’nin istihbarat ve güvenlik bürokrasisiyle bu kadar içli dışlı olup bu ilişkiye dair hiçbir rezerv taşımadan milliyetçilik edebiyatı yapılmasına şaşırmıştım. Bugünden baktığımda, bir tür “Pehlevileşme” sürecinin oradaki grup için de geçerli olduğunu görüyorum: Siyasi mülteci olarak ABD tarafından kabul edilen ve daha sonra ABD’nin kanatları altında faaliyet gösteren isimler ile onların aile bireylerinden oluşan bir yapı... Ancak Batılı ülkelerdeki kalabalık diaspora nüfusuna yönelik propaganda yapan İran monarşisinden farklı olarak, “Doğu Türkistan” grubunun Batı ülkelerinde örgütleyebileceği kalabalık bir Uygur diasporası da bulunmuyor. Dolayısıyla Uygur halkıyla organik bağlarını yitirmiş, ABD’nin verdiği destek olmasa ayakta kalamayacak bir gruptan bahsediyoruz.

Soğuk Savaş’ın sona ermesiyle birlikte Doğu Türkistan hareketi, hızla radikal İslamcı bir çizgiye kaydı ve küresel cihadın bir kolu haline geldi.

Küresel cihat hareketinin, Soğuk Savaş’ın ardından önce Balkanlarda varlığını fiziksel olarak gösterdiğini biliyoruz. Yakın dönemde ise bu hareketler arasında Uygur kolu, en acımasız yöntemleri uygulayarak insan katleden gruplardan biri olarak özellikle Suriye’de nam saldı.

Gelelim Çin’le ilgili iddialara... Resmi bir davetle gidilen ve kısıtlı bir süre kalınan bir yerde gerçeği "keşfettiğini" iddia etmek dürüst bir tavır olmaz. Sincan’da edindiğim izlenimleri Türkiye’ye döndüğümde ABD kaynaklarıyla karşılaştırmak amacıyla, Amerikan düşünce kuruluşu Council on Foreign Relations (CFR) tarafından yayımlanan kapsamlı analizleri okudum.

Bu analizler özetle; Çin yönetiminin özellikle 2014 yılından itibaren bölgede sıkı güvenlik önlemleri aldığını ve Uygur nüfusuna yönelik baskı politikaları uyguladığını ileri sürüyor. 2014 yılının bir kırılma noktası olmasının nedeni, o yıl cihatçı terörün ülke içinde kanlı eylemlere başlaması. 2014’te Yunnan’ın Kunming kentindeki bir tren istasyonunda düzenlenen toplu bıçaklı saldırı ve Sincan’ın başkenti Urumçi’deki bombalamalar gibi sivilleri hedef alan bir dizi terör saldırısı Çin hükümetini alarma geçirdi. Küresel terörizmle mücadele konsepti, ilk yıllarda ABD ile Çin hükümetleri arasında bir dereceye kadar eşgüdüm kurulmasını sağladı. Ancak ABD yönetiminin, Çin’in artan ekonomik ve teknolojik gücü ile bölgesel etkisini kendi hegemonyasına karşı bir tehdit olarak hissetmesiyle birlikte işler değişti.

CFR’nin "China’s Repression of Human Rights in Xinjiang" (Çin’in Sincan’daki İnsan Hakları İhlalleri) başlıklı, son olarak 2025 yılında güncellenen incelemesine göre, 2017’den itibaren Sincan’da farklı etnik gruplar da dahil olmak üzere 1 milyondan fazla Uygur ve diğer Müslüman azınlık gözaltına alındı. Aynı incelemede, bazı gözlemci grupların bu sayıyı 1,8 milyon olarak tahmin ettiği de belirtiliyor. Bu rakamlar verilirken kaynak gösterilen belge ise Senato Dış İlişkiler Komitesi’nin Doğu Asya, Pasifik ve Uluslararası Siber Güvenlik Politikaları Alt Komitesi’nde 2018 yılında verilen bir ifade (testimony). Bu ifadenin tarihi dikkate alınacak olursa, yaklaşık bir yıl içinde 1 milyondan fazla, hatta 2 milyona ulaşan sayıda kişinin gözaltına alındığı ileri sürülüyor.

Sincan bölgesinin toplam nüfusu 26 milyon. Bu nüfusun bir kısmı Han Çinlilerinden oluşuyor. Uygur nüfusu ise yaklaşık 10 milyon. Bu nüfus içinde çocuklar ve yaşlılar da var. Basit bir matematik hesabıyla bile bu kadar büyük bir insan kitlesinin gözaltına alınmasının imkansızlığı anlaşılabilir. Her şey bir yana, böyle bir durumda ekonomik faaliyetler ve gündelik hayat sürdürülemez.

CFR’nin yayımladığı bu incelemede, Çin’in çok tartışılan ve Batılılar tarafından "toplama kampları" olarak nitelenen rehabilitasyon merkezlerinin 2017 ile 2019 yılları arasında açık kaldığı ve daha sonra çoğunluğunun kapatıldığı kabul ediliyor. Küçük bir kısmının ise tutukevlerine dönüştürüldüğü ve baskının bu kez ceza sistemi yoluyla sürdürüldüğü iddia ediliyor.

ABD’nin, Çin’in Uygurlara yönelik baskı politikalarını “soykırım” olarak niteleme tutumunu kuvvetlendirmek için olsa gerek, bu ülkedeki Holocaust Memorial Museum (Holokost Anma Müzesi) da konuyla ilgili bir rapor yayımlamış. CFR’nin de alıntıladığı bu raporu görünce, sosyal medyada hesaplarını yıllardır takip ettiğim bu kurumun Gazze soykırımına dikkat çeken tek bir açıklaması ya da paylaşımı olmadığını hatırladım.

Benim çok kısıtlı sürede gözlemleme imkanı bulduğum birkaç gelişmeyi de burada aktarmam gerektiğini düşünüyorum. Bunlardan birincisi; Sincan bölgesine yapılan yatırımların artması ve son yıllarda bu bölgedeki ekonomik büyümenin Çin’in diğer bölgelerinin birkaç katına çıkmış olması. Bölgenin işsizlik oranı resmi rakamlara göre yüzde 2,5-3 civarında seyrediyor. Pek çok dükkânda ve fabrikada Han Çinlisi, Kazak ve Uygur kökenliler bir arada çalışıyor. Yanımızda devlet yetkilileri olmadan, özellikle dükkânlarda karşılaştığımız Kazaklarla ve -her ne kadar zor olsa da- Uygurlarla Türkçe anlaşabildik. Ancak bunlara "uzun sohbetler" demek elbette mümkün değil.

1955 yılından itibaren özerk bir bölge olan Sincan'da Uygur dili, Uygurların yoğun yaşadığı yerlerde ikinci resmi dil konumunda. Tabelalar Çince ve Uygurca. İki dilli gazeteler çıkarılabiliyor, televizyon kanalları Uygurca yayın yapabiliyor. Aynı durum Kazak otonom bölgesi için de geçerli. Sadece Çince eğitim veren okullar olduğu gibi, tercih edenler için Çince-Kazakça, yani iki dilli eğitim veren okullar da var. Aileler çocuklarına ana dillerinde isim verebiliyor. Çarşıda pazarda gezerken Uygurca ya da Kazakça konuşulduğunu duyabiliyorsunuz ve gençlerin de ana dillerini konuştuklarına tanık oluyorsunuz. Çince ortak dil olduğu için doğal olarak daha baskın. Çin üniversitelerine girişte ise Sincanlı öğrenciler, merkezi sınavda bölge dışındaki öğrencilerden daha düşük puan alarak üniversitelere yerleşme hakkına sahip; yani bu konuda belirgin bir pozitif ayrımcılık politikası uygulanıyor.

Belki dünyanın başka yerlerinden bölgeyi ziyaret edenler bu anlattıklarımda şaşırtıcı bir yön bulamayabilir. Ancak Kürtçenin TBMM tutanaklarında bile “bilinmeyen dil” olarak tanımlandığı bir ülkeden giden biri olarak; ana dilin eğitim dili olabilmesi ve günlük hayatın iki dilli şekilde sürdürülmesi beni şaşırttı.

Son olarak, Sincan bölgesinden Türkiye’ye tarım ürünü ihraç edildiğini, yani tükettiğimiz bazı gıdaların Uygurlar, Kazaklar ve diğer halklar tarafından bu bölgede üretildiğini öğrenince canımın sıkıldığını da itiraf etmem gerekiyor. Bu sıkıntı üretenlerle ilgili değil; bizdeki tarımsal üretimin uğradığı yıkımın boyutlarını kıyaslayarak daha iyi kavramamdan kaynaklanıyor. Velhasıl, Sincan’ın -özellikle son ekonomik atılımlar ve yoksulluğu azaltma programları sonrasında- bizim Güneydoğu bölgemizle kıyaslanması mümkün değil.

Zaten Çin’deki ve Türkiye’deki ana dil ve eğitim hakları düşünüldüğünde, makas çok belirgin biçimde Uygurların lehine açık.

Türkiye’deki “Doğu Türkistan” örgütlenmesinde yer alan Türkçü ve Türk-İslamcılar size bunları anlatır mı, pek emin değilim.

Çin ziyareti gerçekleştiren Türk gazetecileri hedef alan eylem, sunulan kurgunun aksine sayısal yetersizliği ve kullanılan tehlikeli dil ile deşifre oldu.

İstanbul’da Yaşayan 30 Bin Kişilik Uygur Diasporasından sadece 40 Kişilik minik bir gurubun protesto Eylemine katılması dikkatleri çekti.

Eylemi organize eden yapıların kamuoyunda oluşturmaya çalıştığı “Tüm Uygurlar tek bir sesle protesto ediyor” algısı, sahadaki matematiksel gerçeklikle tamamen çöktü. Temsil Oranı Sadece %0.06: İstanbul genelinde Zeytinburnu ve Sefaköy başta olmak üzere yerleşik durumda olan tahmini 30.000 Uygur sığınmacı ve vatandaşı bulunmakta olduğu söylenmektedir.

Alanda görev alan emniyet mensupları, basın çalışanları ve meraklı yoldan geçenler arındırıldığında; döviz taşıyan ve slogan atan aktif sivil katılımcı sayısı yalnızca 40 ila 60 kişi arasında kalmıştır.

Bu da protestonun 30 bin kişilik devasa bir toplumu değil, marjinal ve belirli bir aktivist çekirdeği temsil ettiğini net bir şekilde kanıtlamaktadır.

Doğu Türkistan Demografisindeki Saklanan Gerçekler

Protestocu grupların bölge nüfusuna dair öne sürdüğü “30-35 milyon” iddiaları, resmi istatistikler ve bölgenin etnik çeşitliliği incelendiğinde bilimsel temelden uzak bir propaganda malzemesi olarak öne çıkıyor.

DoğuTürkistan’ın Resmi Nüfus Verileri:

Uluslararası kaynaklar ve resmi veriler, Şincan Uygur Özerk Bölgesi‘ndeki (Doğu Türkistan) toplam Uygur nüfusunun 11.5 ila 12 milyon arasında olduğunu göstermektedir.

13 Farklı Etnik Köken:

Bölge homojen bir yapıya sahip olmayıp ; Kazaklar, Kırgızlar, Huiler (Müslüman Çinliler), Moğollar ve Özbekler dahil olmak üzere resmi olarak tanınan 13 farklı yerleşik etnik gruba ev sahipliği yapmaktadır. Diasporadaki radikal grupların aksine, bölgedeki diğer Türk ve Müslüman soylu halklar bu tür agresif eylemlere ve siyasi aktivizme destek vermemektedir.

Basın özgürlüğüne ağır hakaret!

Araştırmacı gazeteciliğimizin yakaladığı en çarpıcı detaylar ise eylemde taşınan ve Türk Ceza Kanunu (TCK) kapsamında açıkça suç unsuru barındıran pankartlar oldu.

İftira ve Hakaret Dövizleri:

Alanda açılan “Propaganda bedava değil, Pekin basın bürosu ne kadar veriyor“,

“Vicdanını satanlar” ve “Satılık” yazılı dövizler, mesleğini icra eden Türk gazetecilerine yönelik hiçbir somut delil sunulmadan yapılan aleni birer hakaret ve iftira (TCK m.125) suçudur.

Yasal sınırlar aşıldı

Demokratik eleştiri hakkının arkasına saklanarak gazetecileri maddi çıkar karşılığı yabancı devlet fonu almakla suçlayan bu radikal dil, eylemin barışçıl bir basın açıklaması değil, hedef gösterme odaklı bir itibar suikastı olduğunu hukuken ispatlamaktadır.

Protesto edilen vakfın arkasındaki jeopolitik güç ve dev projeler

Uygur STK’larının ve aktivistlerin protesto etmek için Beşiktaş’taki Türkiye-Çin Dostluk Vakfı’nı ve kurucusu iş insanı Hasan Çapan’ı hedef seçmesi tesadüf değildir.

Araştırmacı gazeteciliğimizin derinleştirdiği incelemelere göre bu vakıf sıradan bir kültürel kuruluş değil; Türkiye ile Çin arasındaki milyarlarca dolarlık askeri, ticari ve lojistik köprünün tam merkezidir:

Savunma ve Altyapı Hattı: Vakıf başkanı Hasan Çapan; geçmişte Türkiye’nin Uzun Menzilli Füze Savunma İhalesi’nde Çin devlet şirketi CPMIEC’in resmi temsilciliğini üstlenmiş, Ankara-İstanbul Hızlı Tren Projesi ve Edirne-Kars hattı gibi devasa altyapı yatırımlarında Çin ile Türkiye arasında stratejik koordinatörlük yapmıştır.

Kuşak ve Yol Hedefi: Çin’in küresel ticaret ağı olan “Kuşak ve Yol” projesinin Türkiye ayağındaki en kilit figürlerden birinin hedef alınması, bu eylemin sadece yerel bir basın açıklaması olmadığını göstermektedir.

BÜYÜK RESİM: DIŞ İSTİHBARAT SAVAŞLARI VE AMERİKAN FONLARI MI DEVREDE?

Sokaktaki eylemler, Çin’in Türkiye üzerinden Avrupa’ya uzanan milyarlarca dolarlık devasa yatırımlarından rahatsız olan küresel odakların bir istihbarat savaşı mı?

NED Finansmanı Günyüzünde: ABD Kongresi tarafından doğrudan bütçelenen NED (National Endowment for Democracy) gibi küresel vakıfların, dünya genelindeki Uygur yapılanmalarını ve diasporadaki insan hakları örgütlerini her yıl resmi olarak milyonlarca dolarla fonladığı bilinmektedir.

FETÖ ve Avrasya Karşıtı Ağlar : Türkiye’nin rotasını Batı ekseninden çıkarıp Asya (Çin-Rusya-Şanghay İşbirliği Örgütü) ile ticari bağlar kurmasını engellemek isteyen FETÖ gibi taşeron örgütlerin ve yabancı istihbarat servislerinin (CIA, MI6), bu tür eylemleri ve sosyal medya algılarını manipüle ederek “Uygur Kartı” üzerinden Hasan Çapan gibi kilit aktörleri deşifre etmeye ve Türkiye-Çin ilişkilerine dinamit koymaya çalıştığı iddiaları göz ardı edilemeyecek kadar büyüktür.

“PEKİN FONLUYOR” DİYENLERİN ELİNDE TEK BİR BELGE VAR MI ?!….

Ayrıca Uygur uyruklu Hidayet Oğuzhan’ın Facebook sayfasındaki yazılı açıklamalarında ve eylemcilerin dilinde yer alan “Gazeteciler Çin devletinin finansmanı ile bu geziyi yaptı“ iddiası da hukuki olarak büyük bir açığı barındırmaktadır.

Bu eylemi yapanların; seyahate katılan Türk gazetecilerin uçak biletlerini, konaklama ve ulaşım masraflarını kendi ceplerinden veya bağlı bulundukları saygın medya kuruluşlarının bütçesinden karşılamadığına dair ellerinde somut tek bir fatura, dekont veya kanıt var mı?

Eğer Ortada hiçbir yasal belge yokken, tamamen varsayımlar üzerinden Türk basın mensuplarını “Pekin’in fonladığı kalemler” olarak yaftalamak, eleştiri hakkı değil; somut dayanaktan yoksun bir itibar suikastı ve açık bir iftira kampanyasıdır.

Vakfımız, bugüne kadar olduğu gibi bundan sonra da polemiklerin değil, sağduyunun ve gerçeklerin yanında olmayı tercih etmektedir. Ancak kamuoyunun doğru bilgilendirilmesi amacıyla aşağıdaki açıklamanın yapılması gerekli görülmüştür.

Türkiye-Çin Dostluk Vakfı, 2009 yılında, Türkiye Cumhuriyeti’nin dış politika vizyonu doğrultusunda, Türkiye ile Çin Halk Cumhuriyeti arasında dostluk, karşılıklı anlayış ve iş birliğinin geliştirilmesine katkıda bulunmak amacıyla kurulmuştur. Vakfımız , sosyal, kültürel, eğitim, sağlık, bilim, teknoloji ve ekonomi alanlarında iki ülke halkları arasındaki ilişkilerin güçlenmesini hedefleyen, hiçbir siyasi gündemin parçası olmayan sivil bir dostluk kuruluşudur.

Bugün Çin, bilimde, ileri teknolojide, yapay zekâda, dijital dönüşümde ve dünya ekonomisinde 21. yüzyılın en önemli küresel aktörlerinden biridir. Halkımızın böylesine önemli bir ülkeyi yakından tanıması, bu ülkeyle sağlıklı ve güvene dayalı ilişkiler geliştirmesi , siyasi, ekonomik ve stratejik çıkarlarımız bakımından büyük önem taşımaktadır. Vakfımız da kuruluşundan bu yana faaliyetlerini bu anlayışla yürütmektedir.

Vakfımız hakkında ortaya atılan iddiaların aksine, Türkiye-Çin Dostluk Vakfı hiçbir yabancı devletten, hiçbir hükümetten ve hiçbir yabancı kurum veya kuruluştan mali destek almamaktadır. Vakfımızın faaliyetleri tamamen şeffaf, yasal ve kurumsal esaslar çerçevesinde yürütülmektedir. Bu konuda dile getirilen ithamlar tamamen gerçek dışıdır.

Kuruluşumuzdan bu yana yüzlerce öğrencimizin Çin’de burslu eğitim imkânına kavuşmasına katkı sağlanmış; parlamenterler, gazeteciler, akademisyenler, gençler, iş insanları ve diplomatlardan oluşan çok sayıda heyetin Çin’i yerinde tanımasına öncülük edilmiştir. Bu çalışmaların amacı herhangi bir propaganda faaliyeti değil, Türkiye açısından giderek daha fazla önem kazanan bir ülkenin doğrudan gözlemlenmesini, karşılıklı önyargıların azalmasını ve halklarımız arasında sağlıklı iletişim kanallarının güçlenmesini sağlamaktır.

Vakfımız, Çin’in Sincan Uygur Özerk Bölgesi’nde yaşayan Uygur soydaşlarımızın refahı, kültürel kimliklerinin korunması ve dini hayatlarını özgürce yaşayabilmeleri konusundaki hassasiyetini her zaman samimiyetle muhafaza etmiştir. Bu nedenle bölgeye gerçekleştirilen ziyaretlerde yalnızca ekonomik kalkınma değil, eğitim, sağlık, sosyal yaşam ve günlük hayatın bütün yönleri dikkatle gözlemlenmektedir.

Son olarak bölgeyi ziyaret eden Türk gazetecileri de, tamamen kendi mesleki bağımsızlıkları içerisinde edindikleri izlenimleri kamuoyu ile paylaşmışlardır. Farklı medya kuruluşlarını temsil eden bu gazetecilerin değerlendirmeleri kendilerine aittir. Ancak bu gözlemler nedeniyle gazetecilerin ve Vakfımızın hedef gösterilmesi, hakaret ve iftiralara maruz bırakılması , farklı düşüncelere tahammül edemeyen bir anlayışın yansımasıdır.

Türkiye’nin Çin ile gelişen ilişkilerini ideolojik veya ayrılıkçı saiklerle sabote etmeye çalışan çevrelerin, gerçek dışı ithamlar ve dezenformasyon yoluyla kamuoyunu etkilemeye çalışması, ne Türkiye’nin milli çıkarlarına ne de sağlıklı kamuoyu oluşmasına hizmet etmektedir. Görüş ayrılıkları elbette demokratik hayatın doğal bir parçasıdır . Ancak; yalan, iftira, nefret dili ve hedef göstermenin demokratik meşruiyeti bulunmamaktadır.

Türkiye-Çin Dostluk Vakfı, hiçbir ayrılıkçı, ideolojik veya siyasi tartışmanın tarafı değildir. Vakfımızın tek referansı Türkiye Cumhuriyeti’nin milli çıkarlarıdır. Türkiye’nin Asya ile gelişen ekonomik, bilimsel ve teknolojik ilişkilerine katkı sunmak, halklarımız arasındaki karşılıklı anlayışı güçlendirmek ve iki ülke arasında güvene dayalı dostluk köprüleri kurmak temel görevimizdir.

Vakfımız, bugüne kadar olduğu gibi bundan sonra da sağduyu, diyalog, karşılıklı saygı ve dostluk ilkelerinden ayrılmadan çalışmalarını sürdürecektir. Hangi çevreden gelirse gelsin hakaret, iftira ve karalama kampanyaları, Türkiye’nin geleceğine katkı sunmayı amaçlayan faaliyetlerimizi engelleyemeyecektir.

Kamuoyunun sağduyusuna olan güvenimiz tamdır.

Saygılarımızla duyurulur.

Xi Jinping: "Halkın istemediği işleri yapmayın"

Belgede Cumhurbaşkanı ve ÇKP Genel Sekreteri Xi Jinping'in farklı yıllarda yaptığı konuşmalardan alıntılara da yer veriliyor. Xi, yöneticilere "Halkın yapılmasını istediği işleri seçin, halkın onaylamadığı işlerden kaçının." çağrısında bulunurken, kamu kaynaklarının kişisel imaj oluşturmak amacıyla gösterişli projelere harcanmaması gerektiğini vurguluyor.

Xi ayrıca yöneticilerin görev süresi boyunca kalıcı ve uzun vadeli projelere odaklanması gerektiğini belirterek, bir yönetimin başlattığı başarılı çalışmaların sonraki yönetimler tarafından da devam ettirilmesinin önemine dikkat çekiyor.

Başarı ölçütü "halk memnuniyeti"

Yayınlanan özel dosyada, yönetişim başarısının temel kriterinin halkın yaşam kalitesini artırmak olduğu ifade ediliyor. Parti yönetimi, kamu görevlilerinin kısa sürede dikkat çeken projeler yerine uzun vadeli kalkınmayı destekleyen çalışmalara öncelik vermesini istiyor.

Belgeye göre yöneticiler, vatandaşların ihtiyaçlarını doğrudan karşılayan hizmetlere ağırlık verecek; performans değerlendirmelerinde ise kamuoyu memnuniyeti daha belirleyici olacak.

Uluslararası toplantıda da gündeme geldi

Belgede ayrıca, Çin Komünist Partisi ile 20'den fazla ülkeden siyasi temsilcilerin katıldığı uluslararası bir toplantıda da bu yeni yönetim anlayışının ele alındığı belirtiliyor. Toplantıda konuşan yetkililer, halk merkezli kalkınma modelinin yoksulluğun azaltılması ve kırsal kalkınma alanlarında Çin'in elde ettiği sonuçlara katkı sağladığını ifade etti.

Çin yönetimi, bürokratik yaklaşımlar ile "şekilciliğin" Parti'nin gelişiminin önündeki en büyük engellerden biri olduğunu belirtiyor. Belgede, pahalı ancak düşük verimli projelerden kaçınılması, yöneticilerin gerçek ihtiyaçlara odaklanması ve hesap verebilirliğin güçlendirilmesi gerektiği vurgulanıyor. Ayrıca performans değerlendirme sisteminin geliştirilerek başarılı yöneticilerin ödüllendirileceği, yetersiz kalanların ise görev değişikliğiyle karşılaşabileceği ifade ediliyor.

Bu yıl Şincan’ın özerk bölge ilan edilmesinin 71’inci yılı.

Nüfusun yüzde 60’ı Uygurlardan, Kazaklardan ve Kırgızlardan oluşuyor. Kazakların yaşadığı İli adlı otonom şehir de var.

Biz Şincan’ın başkenti Urumçi’nin yanı sıra Kaşgar, İli ve İli’nin başkenti Yining’e gittik.

Urumçi’nin Büyük Pazar çarşısında dolaştık, Kuruk Köprü Camisi’ne uğradık, imamla sohbet ettik. Kaşgarlı Mahmut ve Yusuf Has Hacip’in şehri Kaşgar’da Abat Hoca türbesini ziyaret ettik. Tanrıdağı’nın kalbindeki Kalujan yaylasında çadırlarda konakladık.

Az kalsın Cemal Enginyurt gibi uluyacaktım.

Tekeç nehrinde koşan Kazak atlarını izledik. Şincan, büyük bir ekonomik sıçrama kaydetmiş.

44 havalimanı, 254 akıllı fabrika, 8 ülke ile sınırı olan serbest bölge ve 19 gümrük kapısı var. Günde 3 bin araba ihraç ediliyor.

Denize kıyısı olmadığı halde Çin’de en çok deniz ürünü üretilen bölge burası. Taklamakan çölünde oluşturdukları havuzlarda üretim yapıyorlar. Çölü ağaçlandırıyorlar. Yılda 300 milyon turist çekiyor. Kişi başına düşen milli gelir 13 bin dolar.

Dağ başlarında çift şeritli yollar, uçsuz bucaksız bereketli tarım alanları, yılkı atlarının, yak öküzlerinin ve sürülerin otladığı ovalar ve yaylalar, sınırsız internet…

Sokanlarda dilenci yok. Evsiz yok. Gecekondu yok. Kaldırımlarda izmarit bile görmedim.

Olumsuz yanı, heyula gibi, balkonsuz apartmanlar…

Uygurlar, Kazaklar ve Kırgızlar gündelik hayatta dillerini konuşuyor. Uygurlar Arap alfabesi kullanıyor.
Çin parasında, kamu kurumlarında, trafik levhalarında ve dükkanların tabelalarında Çince’nin yanı sıra Arapça harfler var. Okullarda Uygurca öğretiliyor.

Uygurca yayın yapan 3, Kazakça yayın yapan 1 televizyon var.

Şehrin sembolü Nasrettin Hoca’nın benzeri olan, Abanti. Yani, Efendi. Camiler açık, ibadete engel yok.

Ancak güvenlikçi politikalar uygulandığını söyleyebiliriz. Çin, ayrılıkçı hareketleri ve IŞİD’le bağlantılı Doğu Türkistan İslam Partisi adlı örgütün terör eylemlerini tedbirlere gerekçe gösteriyor.

Çin’i görmek…

Ata topraklarımızda dolaşmak heyecan vericiydi.

Farklı etnik kimliklerin kesişim noktası…

Bir coğrafyayı gerçekten anlamanın, ruhunu hissetmenin en kestirme yolu resmi bültenlerin ve protokol konuşmalarının dışına çıkmaktır. Pazar yerlerine dalmak, taze ekmek kokusunu takip etmek, çayhanelerde insanlarla göz göze gelmek ve çocukların sokaklardaki kahkahalarına kulak kabartmak gerekir. Bizzat oradaki insanlarla konuşmak gerekir.

Türkiye-Çin Dostluk Vakfı’nın davetlisi olarak adım attığım Urumçi, Kaşi ve Yinning kentleri, kültürel anlamda kâğıt üzerindeki istatistiklerden ve soğuk raporlardan çok daha canlı, rengârenk ve derin bir insan mozaiği sundu bana. Sincan, yüzyıllardır farklı etnik grupların, inançların, dillerin ve yaşam tarzlarının iç içe geçtiği; geleneksel mahalle kültürü ile modern kent yaşamının aynı sokakta yan yana ve ulu bir çınar gibi kök salarak yaşadığı devasa bir kültür havzası.

Altıgen planlı bir şehirde etnik uyum

İli Kazak Özerk Vilayeti’nin merkezi Yinning’de yer alan Altı Yıldız (Liuxingjie) mahallesine adım attığımız an, gezinin belki de en sıcak, en insanı sarmalayan atmosferiyle karşılaştık. Tele2’den arkadaşım Murat Taylan’la birlikte gruptan ayrılarak kendimizi sokağın büyüsüne bıraktık. Her köşeden, farklı bir etnik grubun müziği ve gıda ürünlerinin kokusu geliyordu.

1930’lu yıllarda Rus mimar Valentin Popov tarafından altıgen plan şemasıyla tasarlanan bu büyüleyici mahallede Kazak, Uygur, Rus, Han ve Hui gibi 14 farklı etnik grup bir arada yaşıyor. Maviye, yeşile boyanmış ahşap evlerin dizildiği sokaklarda yürürken, bir fırından yükselen taze Kazak çöreğinin kokusu, az ilerideki Uygur çayhanesinden yükselen santur ve dutar seslerine karışıyordu. Mahalledeki meşhur akordeon müzesini gezerken farklı etnik kökenlerden yetenekli müzisyenlerin yan yana oturup aynı neşeli melodiye büyük bir coşkuyla eşlik edişini izlemek, kâğıt üzerindeki "bir arada yaşama" kavramının ete kemiğe bürünmüş en somut haliydi. Akordeon grubu, farklı etnik kökenlere ait şarkıları hep birlikte söylüyor ve müziğin evrenselliğini gösteriyorlardı. Her biri ismini ve kökenini tek tek söyledi. Ve sonunda hep bir ağızdan bağırdı. “Hepimiz Çinliyiz”…

O an, müziğin ve ortak kültürün dil, din ve etnik köken tanımayan birleştirici gücünü bir kez daha yüreğimde hissettim. Murat’la boncukların satıldığı bir standın önünde durduk. Üç genç kız satıcıydı, biri Uygur, diğeri Kazak ve bir diğeri de Kırgız’dı. Firuze, Hatice ve Neriman’dı adları… Çarşıdaki esnafla çay içip sohbet ederken hissettiğim şey; komşuluk ilişkilerinin ve günlük hayatın ritminin, etnik sınırları aşan ortak bir kent kültürüne dönüştüğüydü.

Zhaosu'da "Gök Atları"nın nehirdeki dansı

İli coğrafyasında gezimizin belki de en masalsı, doğayla ve tarihle iç içe geçtiğimiz anı, bozkır kültürünün simgesi olan atların merkezine yaptığımız ziyaretti. Efsanelere konu olan, Divânu Lugāti't-Türk’te ve kadim Çin kaynaklarında "Kan Terleyen Atlar" ya da "Gök Atları" (Tianma) olarak geçen o asil İli atlarının sergilendiği özel alana vardığımızda, bizi sadece bir gösteri değil, canlı bir bozkır mirası karşıladı. Binicilerin atlarıyla adeta tek bir vücut gibi bütünleştiği şovların ardından, onlarca atın köpüren derenin sığ sularında dörtnala koşturulduğu o anı izlemek nefes kesiciydi. Suların metrelerce havaya sıçradığı, yelelerin rüzgârda dalgalandığı o anlarda, bu coğrafyada atın sadece bir binek değil, ruhu olan bir yol arkadaşı olduğunu bir kez daha hissettim.

Gösterinin sonrasında ise protokolden ve mesafe hissinden tamamen uzaklaşıp atların yanına sokulduk. Onları kendi ellerimizle havuçla beslerken, o devasa ve güçlü hayvanların gözlerindeki uysallık ve sıcaklık görülmeye değerdi. Avucumdaki havucu iştahla yerken o sıcak nefesini elimde hissetmek, insan ile hayvan arasında yüzyıllardır süregelen o kadim dostluğun en samimi özetiydi. Bu deneyim, Sincan’daki kültürel zenginliğin sadece şehirlerdeki mimariden ya da müzelerden ibaret olmadığını; bozkırın ortasında akan bir derenin şırıltısında ve bir atın kişnemesinde hâlâ dimdik ayakta durduğunu bana derinden hissettirdi.

Tanrı Dağları'nın gölgesinde…

Ve Tanrı Dağları (Tianshan)… Göğe mızrak gibi uzanan karlı zirveleri ve sisli vadileriyle sadece bir coğrafi kütle değil; Türk ve İç Asya mitolojisinin, gök tanrı inancının ve bozkır efsanelerinin yaşayan mabedi…Binlerce yıldır Gök Tanrı’nın yeryüzündeki tecellisi sayılan bu heybetli dağlar, bozkır insanının başı sıkıştığında sığındığı bir kale, duasını göğe ulaştırırken sırtını yasladığı kutlu bir eşik. Bulutları yaran yedi bin metrelik zirveleriyle insanı kendi küçüklüğüyle yüzleştiren Tanrı Dağları…

Rotamızı Tanrı Dağları’nın karlı zirvelerinin gölgesinde uzanan o uçsuz bucaksız yeşil yaylalara çevirdiğimizde, coğrafya bizi tüm heybetiyle kucakladı. Dağların eteklerinde sıralanan, Kazak kültürünün simgesi o geleneksel kubbeli keçe çadırlara (Yurt), müzikler eşliğinde konuk olduk. Çadırın kapısından içeri adım attığımız an bizi karşılayan taze süt çayı kokusu ve ev sahiplerimizin yüzündeki o sıcacık tebessüm, binlerce kilometrelik mesafeyi bir anda yok etti. Halılarla bezeli çadırın ortasında kurulan sofraya bağdaş kurup otururken, modern kentin gürültüsünden ve siyasetin soğuk dilinden tamamen arındığımızı hissettim. Gezi boyunca siyasetten hiç kopmayan, her gün yaptığı canlı yayınlarla nerede olursa olsun izleyicisi ile buluşan Özlem Gürses bile doğanın büyüsüne kaptırmıştı kendini... Bu anı bir fotoğrafla ölümsüzleştirdik.

Bize ikram edilen sütlü çay ve sıcak ekmekten tadıp ahşap direkteki oymaları incelerken, Tanrı Dağları'nın serin rüzgârı çadırın keçesini okşuyordu. Bin yılı aşkın süredir bu heybetli dağların koynunda sürdürülen göçebe hayatın, misafirperverliğin ve doğayla kurulan o dengeli bağın sıcaklığını ruhumun derinliklerinde hissettiğim, gezinin en unutulmaz anlarından biriydi. Hiç oradan ayrılmak istemedik.

Çok etnikli toplumsal doku…

Sekiz günlük seyahatimiz boyunca Urumçi’deki modern alışveriş merkezlerinden Yinning’in sokak lezzetleri duraklarına kadar her yerde gözlemlediğim ana unsur, toplumsal entegrasyonun gündelik hayattaki yansımalarıydı. Akşamları kurulan pazar yerlerinde Uygur lagmanı, Kazak kuzu şişi ve Han mutfağının özgün lezzetlerinin aynı masalarda paylaşılması, kültürlerin birbirine nasıl teyel bağlarıyla bağlandığını gösteriyordu. Eğitim kurumlarında ve kamu alanlarında yerel dillerin kullanımı ile ulusal dil olan Çince eğitim arasındaki denge, çok etnikli yapının sürdürülebilirliği açısından merkezin hassasiyetle durduğu bir konu. Farklı etnik kökenlerden insanların aynı mahallede, aynı pazarda, aynı düğünlerde ve aynı üretim alanlarında kurduğu doğal temas, bölgedeki sosyal dokunun en güçlü ve en dirençli harcını oluşturuyor. Yinning sokaklarında çocukların birbiriyle diller arası rahatlıkla geçiş yaparak oynaması, bu toplumsal kaynaşmanın en masum resmiydi. Yerel halkın misafirperverliği ve kendi geleneklerini yaşatma arzusu, Sincan'ın kültürel zenginliğinin en samimi teminatı.

Sincan’ı gerçekten anlamak için ne sadece dışarıdan yapılan basmakalıp ideolojik yorumlara güvenmek yeterli ne de kentin sadece modern plazalarıyla yetinmek... Gerçek, Yinning’deki Altı Yıldız çarşısının bir çayhanesinde demli çayını yudumlarken size tebessümle selam veren bir Kazak dedenin gözlerinde, Kaşi’nin ahşap oymalı penceresinden sokaktaki hayatı izleyen Uygur bir kadının yüzünde ve akşam pazarında tezgahının başında neşeyle şarkı söyleyen esnafın sesinde gizli.

Farklılıkların bir çatışma unsuru değil, ortak bir yaşam kültürüne dönüştürüldüğü bu topraklar, Avrasya’nın en renkli, en köklü ve en dirençli insan hikâyelerini bağrında taşıyor.

Dünyanın gelişmiş ekonomileri enflasyon, küresel tedarik zinciri krizleri ve sanayi durgunluğuyla boğuşurken, Çin’in en batısındaki Sincan Uygur Özerk Bölgesi’nde tanık olduğum ekonomik dinamizm, bir gazeteci olarak ezberlerimi tamamen altüst etti. Türkiye-Çin Dostluk Vakfı’nın organizasyonuyla gerçekleştirdiğimiz 8 günlük saha araştırmasında, kâğıt üzerindeki büyüme rakamlarının Urumçi, Kaşgar ve Yinning’de somut bir sanayi ve lojistik devrimine dönüştüğüne gözlerimle tanık oldum.

Mesela Urumçi, bulunduğu coğrafi konum itibariyle denize dünyanın en uzak kentiymiş. Ama dünyanın en lezzetli, çeşitli balık ve deniz ürünlerini burada bulabiliyorsunuz. Neden mi? Çünkü Çin’de çöllere deniz çiftlikleri kurabilmeyi mümkün kılan teknoloji mevcut. Bunu bizzat Urumçi’de Dış İlişkilerden Sorumlu Temsilci Xui Guixiang’dan dinledik. Hem de ayrıntıları gururla bir öğle yemeğinde anlattı.

Otobüsümüz çölün ortasında kilometrelerce uzanan kusursuz otoyollarda ilerlerken, pencereden dışarı her baktığımda devasa rüzgar türbinlerinin, uçsuz bucaksız güneş enerjisi tarlalarının ve dağları delen viyadüklerin siluetini görüyordum. Dünyanın geri kalanına kıyasla olağanüstü bir ekonomik aşamadan geçen Çin'in batı sınırındaki bu kalkınma hamlesi, ülkenin önümüzdeki 10 yıl içinde küresel ekonomide geleceği noktayı şimdiden bağıra bağıra ilan ediyor.

Siyasi ve güvenlik boyutunun ötesinde Sincan, Çin'in 21. yüzyıldaki ekonomik bağımsızlığı ve küresel güç projeksiyonu açısından vazgeçilmez bir stratejik kale. Zengin petrol, doğal gaz, kömür rezervlerinin yanı sıra Çin'in yeşil enerji dönüşümünü sırtlayan devasa rüzgar ve güneş enerjisi sahaları ile nadir toprak elementleri bu topraklarda yer alıyor. Enerji koridorlarının Malakka Boğazı gibi Batı deniz ablukasına açık hassas noktalardan sıyrılıp karadan doğrudan Çin’e ulaşması, Sincan’ın lojistik ve stratejik değerini katbekat artırıyor. Dolayısıyla Sincan; Çin’in hem enerji arz güvenliğini sağlayan dev bir hammadde deposu, hem de Avrasya pazarlarına doğrudan açılan karasal bir lojistik otoyolu haline dönüşmüş.

Urumçi kara limanı ve khorgos kapısı

Sincan ekonomisinin kalbi bugün dumanı tüten klasik fabrikalardan ziyade, yüksek teknolojiyle yönetilen devasa lojistik merkezlerinde atıyor. Urumçi Uluslararası Kara Limanı’na (International Land Port Area) ait görsel sergisini izlediğimde karşılaştığım manzara adeta bir bilimkurgu filmini andırıyordu. Çin'in "Kuşak ve Yol" vizyonunun kıtasal bazdaki en büyük aktarma üssü olan bu tesiste, insansız vinçlerin ve devasa konteynerlerin yarattığı o muazzam ritmi izlemek büyüleyiciydi. Burada gözlemlediğim konteyner trafiği ve yük trenlerinin sevkiyat hızı, geleneksel deniz yollarına alternatif devasa bir karasal ticaret otoyolunun kurulduğunu kanıtlıyor. Urumçi’den kalkan ekspres trenler, Kazakistan sınırındaki Khorgos gümrük kapısını geçerek sadece iki hafta gibi rekor bir sürede Rotterdam’a, Almatı'ya ve Tahran’a ulaşıyormuş.

Tarımdan yüksek teknolojiye…

Sincan, yakın geçmişe kadar sadece tarım ve hammadde sağlayıcısı bir bölge olarak anılırken, bugün akıllı tarım makinelerinin, yeşil enerji teknolojilerinin, devasa güneş tarlalarının ve yüksek katma değerli üretimin merkezi konumuna yükselmiş. Tele2 Haber!den Murat Taylan’la rüzgar güllerini yol boyunca saymaya çalıştık. Devasa rüzgar türbinlerinin oluşturduğu o beyaz ormanlar, Çin'in yeşil dönüşüm hamlesini Sincan'da ne kadar kararlı bir şekilde uyguladığının en somut kanıtıydı. Kaşgar Serbest Ticaret Bölgesi’nde bize bilgi aktaran mihmandarlar, otomasyona dayalı üretim bantları sayesinde üretim maliyetlerinin nasıl minimuma indirildiğini, yerel halkın bu dev tesislerde nasıl istihdam edildiğini ayrıntılarıyla anlattılar. Çölün ortasında yükselen bu modern sanayi siteleri, Çin'in altyapı yatırımlarındaki sınır tanımazlığını ve ölçek ekonomisini nasıl ustalıkla kullandığını sergiliyor. Çin, Batı’nın üretim gücünü kademeli olarak kendi iç pazarına ve batı sınırlarına kaydırarak, çölün ortasında adeta sıfırdan yeni ve devasa bir sanayi havzası yaratmayı başarmış.

Türkiye - Çin ticari ilişkileri…

Geziye katılmadan önce, çeşitli bilgi kaynaklarından edindiğim bazı bilgileri yerinde gözlemlemek mümkün oldu. Masada okuduğumuz "Orta Koridor" vizyonunun sahada nasıl ete kemiğe büründüğünü bizzat gözlerimle gördüm. Pekin ile Ankara arasındaki ticari hacim bugün 45-50 milyar dolar sınırına dayanmış durumda; ancak bu ilişkinin en kritik halkasını tam da gezdiğim bu topraklar, yani Sincan oluşturuyor. Çin'in batıya açılan bu devasa lojistik kapısı, Türkiye’nin Avrasya’daki tedarik zinciri rolünü perçinleyen doğrudan bir transit hat işlevi görüyor. Bakü-Tiflis-Kars hattı ve Marmaray ile birleşen bu kesintisiz karasal güzergâh, Türk ihracatçısı için Çin pazarını ve Orta Asya coğrafyasını sadece birkaç haftalık mesafeye indiriyor. Türkiye-Çin Dostluk Vakfı Başkanı Hasan Çapan, Çinli yetkililerle görüşmelerimizde ekonomik dengenin Çin’den yana olduğunu aktararak, ticari ilişkilerde Türkiye'nin ihracatının daha da artması gerektiğini söyleyerek sitem etti.

Tesis yetkilileriyle sohbetlerimizde ve ekonomi kurumlarıyla yaptığımız temaslarda şu açıkça vurgulandı: Türkiye, Çin için sadece mal satın alınan büyük bir pazar değil; "Kuşak ve Yol"un Avrupa ve Doğu Akdeniz’e açılan en stratejik aktarma merkezlerinden biri. Son dönemde Çinli teknoloji ve sanayi devlerinin Türkiye'deki doğrudan yatırımlara (özellikle elektrikli araçlar, batarya teknolojileri ve yenilenebilir enerji) yönelmesi, Sincan’da tanık olduğum o üretim felsefesiyle birebir örtüşüyor. Karşılıklı ticaret dengesizliğini Türkiye lehine dengelemenin ve kazan-kazan ilkesini hayata geçirmenin yolu, tam da bu lojistik hatları katma değerli sanayi iş birliklerine dönüştürmekten geçiyor. Vakıf Başkan Yardımcısı Eda Lermi, önümüzdeki aylarda Türk iş adamlarından oluşan bir heyetin de bu bölgeye geleceğini, bunun için yetkililerle ön görüşmelerin tamamlandığını söyledi. Sincan’ın bozkırlarında vızır vızır işleyen bu ticaret ağı, Ankara-Pekin hattındaki ekonomik geleceğin ne kadar sağlam temellere oturabileceğini gösteriyor.

Önümüzdeki 10 yılda Çin…

Sincan’da tanık olduğum bu devasa ekonomik altyapı, Çin'in önümüzdeki 10 yıllık projeksiyonuna dair çok net ve sağlam ipuçları veriyor. Beijing, ABD Doları hegemonyasından bağımsız, kendi para birimi ve karasal ticaret hatları üzerinden yürüyen yeni bir küresel ekonomik mimarı inşa ediyor. 2035 hedeflerine doğru kararlılıkla ilerlerken Çin; sadece ucuz iş gücüyle "dünyanın fabrikası" olma vasfı ile yetinmeyip, lojistik otoyolların, yeşil enerji teknolojilerinin ve Avrasya pazarının kurallarını koyan ana oyun kurucu haline dönüşebilir. Sincan’daki bu devasa lojistik ağ, Batı merkezli küresel ticaret sistemine karşı kurulmuş en somut, en işlevsel ve en dirençli alternatif olarak öne çıkıyor. Şehirler arasındaki bağlantı yolları ve sanayi altyapısı gösteriyor ki, geleceğin tedarik haritası bu topraklarda yeniden çiziliyor.

Uzun yıllar Avrupa’da görev yapmış olan bir gazeteci olarak, her gün batı medyasını okuma alışkanlığımı sürdürüyorum. Gazete köşelerinde "Çin ekonomisi yavaşlıyor mu, duraklama dönemine mi girdi?" soruları tartışılıyor. Ancak batıda bu tartışma sürerken, Sincan’daki fabrikalar ve trenler 24 saat esasıyla vızır vızır çalışmaya devam ediyor. Çin, üretim gücünü karasal lojistik hakimiyetle birleştirerek küresel ticaretin sıklet merkezini doğudan batıya, tarihi İpek Yolu'nun kalbi olan Avrasya’nın içlerine kaydırmış durumda. Sincan'da geçirdiğim her an, bu devasa dönüşümün ne kadar planlı ve sistemli bir şekilde hayata geçirildiğini bana hissettirdi. Bence önümüzdeki 10 yılda dünya, sadece Çin’de üretilen malları tüketmekle kalmayacak, Çin’in batı sınırından başlayıp Avrupa’nın kalbine uzanan bu devasa ekonomik ekosistemin kurallarına uyum sağlamak zorunda kalacak.

Sincan’ın üst düzey yetkilileri Mamtimin Kadir, Su Xiangdong, Ma jian, Xui Guixiang ve Liu Weili ile sohbetlerimizin aklımda kalan en önemli cümlesi şuydu: “Dünyada neler olup bittiğinden daha çok, ülkemizin güçlü olmasına odaklanmış durumdayız. Biz ne kadar güçlü olursak, hem halklarımız hem de dünya bundan yararlanır”.

Yarınki yazıda geziden kalan kültürel ve toplumsal izlenimlerimi anlatacağım.

Toplantı iki oturum şeklinde gerçekleştirildi. 1’inci oturumda '2'nci Dünya Savaşı'ndan ders almalıyız', 'Savaş sonrası yeni dünya düzenini birlikte korumalıyız', 'Birlikte tek taraflılığa karşı çıkmalıyız' konuları ele alınırken, 2’nci oturumda ‘Küresel Güvenlik Girişimi'ni birlikte hayata geçirmeliyiz, güvenliği birlikte korumalıyız' konuları ele alındı.

Çin Halk Cumhuriyeti Büyükelçisi Jiang Xuebin, 2'nci Dünya Savaşı'nın, dört kıtadan 80'den fazla ülke ve bölgeden 2 milyardan fazla insanı etkilediğini belirtti. Savaşın, dünyaya büyük felaketler getirerek, insan uygarlığında eşi görülmemiş yıkıma yol açtığını aktaran Xuebin, "İlk başlayan ve en uzun süren harekat olan, Çin halkının Japon saldırganlığına karşı direniş savaşı, 35 milyon can kaybıyla büyük bir milli fedakarlık göstererek, faşizme karşı savaşın doğu cephesini oluşturmuştur" dedi.

'Geçmiş geleceğe ışık tutar'

Xuebin, tarihin en iyi ders kitabı ve en iyi uyarıcı olduğunu söyleyerek, "Çin halkı savaşın getirdiği acıları asla unutmaz ve barışı yorulmak bilmeden aramaktadır. Geçmiş geleceğe ışık tutar. Tarihsel deneyimleri ve dersleri unutmamalıyız. Kini sürdürmek için değil, iyi kalpli insanların barışa duyduğu özlemleri ve kararlılıklarını uyandırmak için tarihten ders alıp geleceğe bakmalıyız.

Tüm dünya halkları, barışın kolaylıkla elde edilmediğini ve daha da fazla değer verilmesi gerektiğini asla unutmamalıdır. Kalıcı barış sağlamak için, 2'nci Dünya Savaşı'na doğru tarihsel bakış açıyla bakmalı ve tarihsel gerçekleri savunmalıyız" diye konuştu. etkinliğe Türkiye Çin Dostluk Vakfı adına Vakfın Genel Müdürü Gamze Dürmez katıldı.