Küresel güç mücadelesinde dikkatler Çin'in üzerinde, özellikle de son yıllarda gerçekleştirdiği dev teknolojik-ekonomik atılımlarda. Çin Dayanışma Vakfı’nın davetiyle Çin’in Sincan Uygur Özerk Bölgesi’ne (Xinjiang) düzenlenen bir haftalık ziyaret çerçevesinde, Türk gazeteciler, akademisyenlerden oluşan bir heyet olarak bölgede gözlem yapma imkanı bulduk.
Kuruluşunun 70. yılını tamamlayan Sincan Uygur Özerk Bölgesi Çin’in batıya açılan ticaret ve turizm kapısı olarak değerlendiriliyor. Ülkenin stratejik kesişme noktasındaki bölge, Şi Cinping yönetiminin "Kuşak ve Yol" girişiminin önemli ayaklarından. Bu nedenle de Çin hükümetinin 14. Beş Yıllık Plan'ı kapsamında özel yatırım politikalarının adreslerinden biri.
Gezimizin ilk durağı Sincan Uygur Bölgesi’nin başkenti Urumçi oldu. Çin Dayanışma Vakfı kurucusu ve başkanı Hasan Çapan ve başkan yardımcısı Eda Lermi'nin de eşlik ettiği gezinin diğer durakları ise Kaşgar (Kashi) ve İli'ydi (Yining).
KÜLTÜR VE TURİZM
Urumçi, bölgenin başkenti olmasının dışında en büyük ticaret ve yatırım merkezi. Kaşgar eski şehri geleneksel Uygur mimarisi, dar sokaklar, avlulu evler ve el sanatlarıyla şehrin en karakteristik bölgesi. Yine Kaşgar’da Çin’in en büyük camilerinden İd Kah Cami ve Afak Hoca (Abakh Hoja) Türbesi ziyaret edilebiliyor. 2 bin yılı aşkın tarihiyle Kazak Özerk Kentinin idari merkezi İli (Yining), kültür ve turizmde öne çıkıyor.
Kazak Özerk kentinde bulunan Tekes ilçesi Kazakların yoğunluklu olarak yaşadığı, Tanrı Dağları’nın (Tian Shan) bulunduğu, at yetiştiriciliği ve atlı sporlarla bilinen, kent planlaması ve turizmiyle tanınan bir şehir. Eski Daoist Çin inancına dayanan sekizgen, on altıgen şeklinde dışa doğru planlamasıyla ünlü kentte hiç trafik ışığı bulunmuyor.
Doğal güzelliklerin ve kültürün korunduğu Tekes, geleneksel müzik, dans, tatlarıyla ilgi çekici. En yüksek kısımları 2 bin metreyi aşan, 2 bin 800 kilometrekare genişliğindeki Kalajun Vadisi dünyanın en çekici manzaralarından birini sunuyor.
Ziyaretimiz çerçevesinde Sincan Uygur Özerk Bölgesi Halk Kongresi Başkan Yardımcısı Mantimin Kadir, Çin Komünist Partisi (ÇKP) Sincan Uygur Özerk Bölgesi Komitesi Birleşik Cephe Çalışma Dairesi Başkan Yardımcısı Su Xiangdong, Sincan Uygur Özerk Bölgesi Halk Kongresi Etnik İşler Din İşleri Dış İlişkiler Direktörü Ma Jian ve ÇKP Sincan Uygur Özerk Bölgesi Dış İlişkiler Ofis Direktörü Xui Guixiang ile de bir araya geliyoruz.
Geçmişte terör saldırılarıyla anılan Sincan Uygur bölgesi aynı zamanda BM başta olmak üzere uluslararası örgütlerin Uygur Türklerine yönelik ağır insan hakları ihlallerine ilişkin raporlarının, Pekin'e sert tepkilerinin de merkezinde olmasıyla biliniyor. Pekin yönetimi suçlamaları reddediyor, radikal İslamcı terör örgütlerine karşı mücadele ettiklerini savunuyor. Urumçi’de "Sincan Terörle Mücadele ve Radikalleşmeden Arındırma Sergisi"nde terör saldırılarında kullanılan silahlar, bıçaklar, el yapımı bombalar, yaşamlarını yitirenlerin fotoğrafları sergileniyor.
56 farklı etnik grubun yaşadığı bölgede en kalabalık grup Uygur Türkleri. Uygur Türklerinin yanı sıra Kazakların yaşadığı İli Kazak Özerk Yönetimi (Yining) bulunuyor. Konuştuğumuz yetkililer Çin hükümetinin bölgedeki kültür çeşitliliğini korumayı hedeflediğini söylüyor. Sincan Uygur Özerk Bölgesi'nin Başkan Yardımcısı Mamtimin Kadir'in, Müslüman Uygur Türklerine yönelik baskılara ilişkin tepkilere yanıtı ise şöyle: "Biz Çin’de yaşayanları ırkına, dinine göre ayırmıyoruz. En önemli şey herkesin eşit ve uyumlu yaşayabilmesi. Bir grubun eylemleri diğerlerini rahatsız ediyorsa buna müdahale etmek zorundayız. Anayasamız herkese eşit haklar tanıyor, inandığı dini özgürce yaşamasını sağlıyor. Ama aşırılıkçı hareket ve eylemleri herkesin bir arada güvende yaşayabilmesi için engellemeliyiz.”
EKONOMİK-TEKNOLOJİK KALKINMA
Bölgedeki ekonomik-teknolojik kalkınma Çin hükümetinin bölgesel güvenlik stratejisinin en önemli parçası. Konuştuğumuz yetkililerin aktardığına göre; 2025 yılında Çin’in genelinde yatırım artış oranı yüzde 2.4 olurken, Sincan Uygur Özerk Bölgesi’nde bu oran yüzde 9.8. Dış ticaret hacmi ülke genelinde yıllık ortalama yüzde 7,1, Sincan’da ise yüzde 28.5 oranında büyümüş.
8 farklı ülkeye sınırı bulunan Sincan, Pekin yönetimi için uluslararası ticaret açısından da büyük önem taşıyor. Çin’in Kuşak ve Yol Girişimi kapsamında 2023 yılında, Sincan Pilot Serbest Ticaret Bölgesi faaliyete geçti; Urumçi, Kaşgar ve Horgos da bu pilot serbest ticaret bölgesinin üç alt sahası konumunda. Bu merkezler Sincan’ı Çin’in batıya açılan ticaret kapısı haline getirmeyi planlıyor. Kaşgar’da 2023 yılında kurulan serbest ticaret bölgesi de ziyaret duraklarımızdan oldu.
Çin burada tarım ürünlerinin işlenmesini, tekstil ve hazır giyim üretimini, elektronik ürün montajını, uluslararası lojistiği, sınır ötesi e-ticareti geliştirmeyi hedefliyor. Kaşgar Orta Asya ve Güney Asya pazarlarına bağlanan bir işleme ve dağıtım merkezi yapılmak isteniyor. Yetkililerin aktardığına göre, 2025'te Sincan Pilot Serbest Ticaret Bölgesi’nin dış ticaret hacmi bir önceki döneme göre yüzde %19,9 artışla, 520,37 milyar yuan olurken Kaşgar ise Sincan Bölgesi’nin en büyük ticaret hacmine sahip ikinci kenti haline gelmiş.
Sincan Uygur Özerk Bölgesi’nin ihracatında son yıllarda belirgin bir dönüşüm var. Çin Devlet Konseyi Enformasyon Ofisi’nin verilerine göre; geleneksel tarım ve tekstil ürünlerinin yanına makine, elektrik-elektronik, otomotiv ve yeni enerji ürünleri ekleniyor. 2025 yılında; makine ve elektrikli ürünlerin ihracatı yüzde 40.7, tarım ürünlerinin ihracatı yüzde 25.4, yeni enerji ürünlerinin ihracatı yüzde 73, otomobil ve otomotiv parçaları ihracatı yüzde 16.7 artış gösterdi.
TÜRKİYE İLE TİCARET ARTIŞI
Pekin yönetimi, Sincan ve Türkiye arasındaki ticari ve kültürel ilişkilerin geliştirilmesi de hedefliyor. Yetkililerin aktardığı verilere göre 2025 yılında Türkiye ile Sincan arasındaki ticaret hacmi 378 milyon dolara ulaştı ve bir önceki yıla göre yüzde 130.5 arttı. Ekonomik ilişkilerin yanı sıra Xinjiang Üniversitesi, Kaşgar Üniversitesi gibi kurumlar Türkiye’deki üniversitelerle öğrenci değişimi, ortak eğitim ve akademik kaynak paylaşımı alanlarında iş birliği yapıyor.
"ÇİN TARZI MODERNLEŞME"
Bölgede pek çok müze ve tanıtım merkezinde “Çin tarzı modernleşme” ifadesi dikkat çekiyor. Bu kavramın ne ifade ettiği sorulan ÇKP temsilcisi şu görüşlerini dile getiriyor: “Çin tarzı modernleşme tüm bölgeleri aynı düzeyde kalkındırmayı hedefleyen ve kalkınmanın getireceği refahı halkın yararı için kullanan bir anlayışı tanımlıyor. Örneğin ABD gelişmiş bir ülke ancak bu kendi halklarına dokunmayan diğer ülkelere odaklanan bir kalkınma. Çin ilk önce kendi halkını, Çin’de yaşayan tüm halkları kalkındırmaya ve iç pazara önem verir. Çin kazan-kazan politikası izler ve barışı bozmaz, bu yüzden özel. Bir ülke çok gelişmiş olsa bile diğer ülkelerin iç işlerine karışmadan yalnızca işbirliği yapabilir. Böyle bir yol da var. Her gelişen ülke Amerika gibi dış politika izlemeyebilir. Dünyaya yeni bir model göstermek istiyoruz. Çin kadar yüksek nüfuslu bir ülke bu tarzı hayata geçirebildiyse tüm dünya yapabilir. Çin’in yüzölçümü çok büyük, her bölgenin aynı anda gelişememesi anlaşılabilir. Sincan’ın gelişebilmesi için diğer gelişmiş eyaletler burayı destekliyor.”
